Monday, August 10, 2026

कारण जेन झी हुषार आहे


 

      जेन- झीचं आंदोलन हा सध्याचा ज्वलंत विषय. या विषयावर समस्त संबंधित - असंबंधित लोकांनी यथेच्छ प्रतिक्रिया दिल्या.काहींनी खूप कौतुक केलं तर काहींनी त्यावर कोरडे ओढले. सर्वप्रथम हा लेख मी कोणत्याही राजकीय - पक्षीय भूमिकेतून लिहिलेला नाही हे जाहीर करते. (हो ना. चुकून कुणी वाचलाच आणि चुकून माझ्यावर कारवाई झाली तर आपली बाजू स्पष्ट असावी.)

          तर झुरळ पक्षाचं मनापासून अभिनंदन.कशासाठी? तर पेपर फुटी प्रकरण आणि एकंदरीतच कोलमडलेल्या शिक्षण व्यवस्थेवर विद्यार्थ्यांनी, युवा पिढीने सरकारला जाब विचारावा ही काळाची गरज होती. त्यामुळे पक्षाच्या निर्मिती पासून, विद्यार्थी एकत्रीकरणा पासून, आंदोलनातील मागण्या पूर्ण होईपर्यंत जे काही लोकशाहीचं चित्र निर्माण झालेलं दिसलं ते खरोखरच फार आशादायक आहे. ज्या जेन झी ला आपण कोषात राहणारे, फेसबुक,इन्स्टाग्राम, ओटीटीच्या विश्वात रमणारे म्हणून हिणवतो त्यांनी अभूतपूर्व आंदोलनाचा इतिहास घडवला आहे. सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारण्याची हिम्मत दाखवली आहे हे खरंच कौतुकास्पद आहे. त्यामुळे युवा पिढीच्या या शक्तिप्रदर्शनानं एक दिलासा मिळाला आहे निश्चित. हा या आंदोलनाचा एक सकारात्मक पैलू.          

            आंदोलनाचा दुसरा पैलू हा विशेष आहे. अनेकांना या आंदोलनाची भुरळ पडली आहे. विद्यमान सरकारची झालेली कोंडी, शिक्षणमंत्र्यांचा राजीनामा आणि विद्यार्थ्यांसमोर झुकणारी सत्ता यांचंच काहींना अप्रूप वाटलं. समस्या कोणतीही असो, ' कशी जिरली'- हा मुद्दा त्यांच्या दृष्टीने सगळ्यात महत्वाचा . आणि त्या विकृत आनंदानं गुदगुल्या होणारा एक वर्ग, जेन झी चे  गोडवे गाताना हुरळून गेला आहे. विद्यमान सरकारला ‘अडचणीत आणणं’ हा एकमेव अजेंडा असलेला हा वर्ग आज खूप आनंदात आहे. नेमके प्रश्न कोणते? ते कशा पध्दतीने सोडवायचे? याविषयी त्यांना काहीही देणे घेणे नाही. सरकारला खिंडीत पकडणं हे एकमेव 'साध्य'. मग ते कुणी, केव्हा, कसेही करेना का. अशी ही झुरळां विषयी एका विशिष्ठ समाजाला भुरळ पडली आहे.आणि  त्यांचे पुढचे काही दिवस तरी या आनंदाच्या धुंदीत जातील हे नक्की. तापल्या तव्यावर पोळी भाजणारा हा वर्ग. आयत्या चालून आलेल्या संधीचा फायदा घेऊन  उंटावरून शेळ्या हाकणारे सध्या हर्षोल्हासात स्वतःची पाठ थोपटण्यात मग्न  आहेत.आता या सरकारचे  दिवस भरलेत या स्वप्नरंजनाची त्यांना भुरळ पडलीय.

             तिसरा पैलू म्हणजे समाज माध्यमांची मदत . जेन - झी टेक्नोसॅव्ही असल्यामुळे आंदोलनातील प्रत्येक पायरीवरचे निर्णय हे क्षणार्धात तळागाळापर्यंत पोचत होते. त्यामुळे एकत्रीकरण, पाठिंबा (फॉलोअर्स) यासाठी पैसा आणि वेळ यांची कमालीची बचत झाली. तसंच प्रचारासाठी अनेक कल्पक पोस्ट्स, पोस्टर्स, मीम्स यांचा वापर करण्यात आला. यावरून जेन- झी ची सर्जनशीलता,बुद्धीमत्ता आणि प्रसंगी ए -आय चा केलेला उचित उपयोग प्रकर्षाने दिसून आला. योग्य प्रकारे समाज माध्यम हाताळल्यास, आंदोलनाच्या यशात समाज माध्यमांचा सिंहाचा वाटा आहे हे अर्थातच सिध्द झालं.

           पण हे आंदोलन पुराण इथे संपत नाही. आंदोलनाची ही यशोगाथा ही केवळ एक बाजू आहे.  लोकशाही जिवंत आहे हा दिलासा जरी यातून आपल्याला मिळाला तरी जेन - झी च्या अमर्याद स्वातंत्र्याचा एक कुरूप आणि हिडीस चेहरा समोर आल्यामुळे  एक भीतीही निर्माण झाली आहे. जेन - झी ने ओकलेली गरळ ही समाज माध्यमाने तळागाळात पोचवली आहे.   या गरळीचं समाजात समर्थनही केलं जात आहे. ही या पिढीची भाषा आहे, त्यात आक्रमकता असणारच असं समर्थक म्हणतात.काही आक्षेपार्ह कृत्येही आंदोलकांनी जंतरमंतर येथे केली. मुलंच ती. असं वागणारच. त्यावर नैतिकतेचे निकष लावू नये, असं समर्थकांचं म्हणणं आहे. अभिव्यक्ति स्वातंत्र्याच्या बाबतीत ही युवा पिढी कोणतीही तडजोड करणार नाही - हा या आंदोलनातील एक महत्वाचा छुपा संदेश आपल्याला मिळाला आहे. जो एक दुर्लक्ष न करण्याचा  पैलू आहे.

      आजवर प्रत्येक पिढीची एक भाषा चालत आलेली आहे.  प्रत्येक पिढीनं एक आक्रमक, जोषपूर्ण आणि मर्यादा उल्लंघून जाणारं स्वातंत्र्य उपभोगलं आहे हे ही  खरंच. पण त्याही वेळी विवेक, संयम, नैतिकता, आदर, धाक यांची चौकट अस्तित्वात होती,भलेही ती काळानुरूप सैल होऊ घातली असेल. आजपर्यंत विद्यार्थ्यांची कितीतरी आंदोलनं झाली असतील.पण कधीही विवेक,संयम, आदरभावाची पातळी इतकी खालावली नव्हती. आतातर या शब्दांचा अर्थही जेन- झी ला माहित नाही. अपवादाने कुणाला माहित असेलच तर अशी वागणूक आता आऊटडेटेड झाली आहे अशी संभावना केली जाईल. पण विवेक, संयम, नैतिकता, कृतज्ञता, करुणा, त्याग, क्षमाशीलता, वात्सल्य हे उन्नत म्हणजेच निओकाॅर्टिकल गुण आहेत. ते पिढी दर पिढी तसेच राहणार आहेत आणि भविष्यातही तसेच असणार आहेत. हे गुण अंगी असलेल्या व्यक्तींना मागासलेले, संकुचित, जुनाट, बुरसटलेले असं म्हणण्याची हल्ली पद्धत आहे.पण असं म्हणणारे लोक भ्रमात आहेत, त्यांचा बुद्धीभेद झाला आहे हे माझं स्पष्ट मत आहे. काळानुरूप सगळ्याच बाबतीत बदल होत असले तरी योग्य ते नेहमीच योग्य असतं. मीम्स च्या माध्यमातून  जेन झी ची जशी कल्पकता आणि बुद्धी दिसून आली त्याच बरोबरीनं हिडीस आणि विकृत  वृत्तीही समोर आली. जी बघून जेन बुमरला भोवळ यायचीच बाकी होती. वडिलधारे असणा -या  राज्यकर्त्यांच्या प्रतिमेचं अश्लील प्रकारे विडंबन करणारी आंदोलनातील रणनिती? रस्त्यावर त्यांची चित्रं काढून त्या चित्रांशी अश्लील चाळे करणारी सुसंस्कृतता? टोमणे, विखार, शिव्या, गलिच्छ घोषणा..... अशा युवा पिढीच्या हाती आपलं भविष्य आहे? जंतरमंतर वर अशा भारतीय संस्कृतीचं प्रदर्शन झालं? अत्यंत घृणास्पद, शिवराळ अशी ही भाषा जेन - झीची आहे, हे कौतुकानं सांगितलं जातं. शाळेत शिकतांना अशीच भाषा शिकवली जाते का? भाषा आणि आचरण यांच्या योग्यतेचे निकष कधीच बदलणारे नाहीत.आणि नैतिकतेबद्दल हल्ली काही बोलायचंच नसतं. त्यामुळे भावना दुखावतात, अस्मिता डिवचली जाते आणि बोलणारा मूर्ख ठरविला जातो. ओटीटी वर सतत वाहणारा शिव्यांचा आणि अर्वाच्य शब्दांचा झरा अनुकरणीय नाही, हे या बुद्धिमान पिढीला समजत नसेल तर शिक्षणाचा उपयोग काय?

              या आंदोलनात विजय मिळाला तरी जेन- झी चं हे बेभान आणि बेदरकार रूप अत्यंत भयावह आहे. आयुष्यात 'अनुभव' हा एक उत्तम गुरू असतो, जो वडिलधा-या मंडळीत असतो, भलेही त्यांना ऑनलाईन व्यवहार करता येत नसतील. या अनुभवांसमोर नम्र होण्यासाठी फेसबुक, इन्स्टाग्राम ची गरज नसते. अन्यायाविरुद्ध जरूर लढावं, सरकारला जाब ही विचारावा पण विवेकाची पातळी सोडू नये. आणि कितीही स्वतंत्र असलं तरी समाजात वावरतांना सभ्यतेचे काही संकेत असतात, ते जर या जेन झी नं पाळले नाहीत तर जी जनता सध्या त्यांचा उदो उदो करते आहे, तीच जनता त्यांना क्षणार्धात पायदळी तुडवेल. आपल्याला आंदोलनात यश मिळालं याचा आनंद मानायचा की आपला विकृत चेहेरा समाजासमोर आला आहे, याचं भान ठेवायचं - हे आता जेन - झी नंच ठरवायचं आहे कारण झेन - झी हुषार आहे.
















 

Sunday, August 2, 2026


मैत्री ते फ्रेंडशिप...एक उत्क्रांती 

' आजी तुला निटींग येतं ना? मला फ्रेंडशिप बँड्स करून दे ना.' 

रंगीबेरंगी लोकर, मोती, मणी, घुंगरू इ. साहित्य माझ्या समोर ठेवत माझ्या नातीने आदेश दिला. तिचा आदेश धुडकावण्याची माझ्यात कुठे हिम्मत? 

'ओके. किती बँड्स तयार करायचे?'

'तू  वीस  सिंपल बँड्स तयार कर. आणि पाच एकदम मस्त कर. माझ्या पाच बेस्ट फ्रेन्ड्स साठी.'

अर्थातच मी मान हलवली.

'ए आजी, तुला किती फ्रेंड्स आहेत ? शाळेत असताना तुम्ही असे बँड्स बांधायचे का ग?'

आता यावर नेहमीप्रमाणेच बौद्धिक आणि तात्विक उत्तर देण्यासाठी माझी जीभ उचलल्या गेलीच पण ती टाळ्याला  लावण्याचा मोह  प्रयत्नाने आवरला. कारण या पिढीला मुळात मराठी शब्दांचा अर्थच समजत नाही. त्यात बोधपर भाष्य म्हणजे सोऽऽऽऽ बोअरिंग. त्यांच्या उत्क्रांत मेंदूत असल्या जुनाट  विचारांच्या प्रोसेसिंग चा प्रोग्रामच नाही त्याला ते तरी काय करणार? इथे मला आमचा बाळबोध कार्यक्रम (प्रोसेसिंग हो.) आठवतो. आम्ही थोरा मोठ्यांची वक्तव्ये आणि सुभाषिते एका डायरीत लिहून ठेवत असू.  निबंधात, प्रसंगानुरूप आणि कधीमधी जगण्यातही त्यांचा उपयोग करित असू. आता लहानपणा पासून हा कार्यक्रम हार्डवायर्ड असल्याने तो कधीमधी उफाळून येतोच.  डिलीट ही होत नाही मेला. पण हो.त्याचा कमीत कमी  वापर करण्याचं कौशल्य मात्र मी आत्मसात केलंय.

मी शांतपणे म्हणाले,

'मला ना ? मला सात मैत्रिणी आहेत आणि त्या बँड बांधणाऱ्या नाही तर बंध जपणाऱ्या आहेत.' (अपेक्षेनुसार शेवटचं वाक्य अर्थातच 'व्होलटाईल'.)

'फक्त सात ? ममाला तर वन थाउजंड सिक्स्टी फाईव्ह फेसबुक फ्रेंड्स आहेत.'

पुन्हा एकदा जीभ वळवळली. पण संयमानं मी म्हणाले,

'हो गं, काही लोकांना तर फाईव्ह लॅक्स फ्रेंड्स असतात.'

'मी पण मोठी झाली की असेच खूप फ्रेंड्स जमवणार आहे आजी.'

तथास्तु!!! म्हणून मी विषय संपवला आणि लोकर सुया हातात घेतल्या.

महाभारतात एकदा युधिष्ठीर भीष्माचार्यांना आपल्या मनातल्या शंका विचारीत असतांना उत्तम मित्र कसे ओळखावे हा प्रश्न विचारतो. त्यावेळी सहार्थ, भजमान, सहज आणि कृत्रिम असे मित्रांचे चार प्रकार भीष्माचार्य त्याला सांगतात. सहार्थ म्हणजे ज्या मित्राला आपल्या कडून अपेक्षा असतात आणि ही मैत्री केवळ देवाणघेवाणी वर अवलंबून असते. भजमान म्हणजे कौटुंबिक नात्यांमधून निर्माण झालेली मैत्री. भावा- बहिणीची, नवरा - बायकोची, सासू - सुनेची, नणंद - भावजयीची, आई-मुलांची इ.इ. अशी नात्यापलिकडे असणारी मैत्री. ज्यात नात्यांचे बंध अधिक बळकट करण्याची क्षमता असते.  तिसरी सहज मैत्री म्हणजे निरपेक्ष मैत्री. अगदी लहानपणापासून असणारी आणि आयुष्यभर निगुतीने जपलेली. या मैत्रीत एकमेकांची सुख -दुः ख, जय-पराजय,  गुण-अवगुण, मान- अपमान, गुपितं... सगळं माहित असतं आणि कशानेही या मैत्रीत फरक पडत नाही. प्रेम, निरपेक्षता आणि जिव्हाळा व आधार हे या मैत्रीचे चार खांब. असे मित्र जितके जास्त, तितकी ती व्यक्ति जास्त श्रीमंत. त्यानंतर चवथी कृत्रिम मैत्री. म्हणजे मतलबी मैत्री. जोपर्यंत मतलब साध्य होत नाही तोपर्यंत मैत्री टिकवून ठेवायची. एकदा काम झालं की मग, 'तू कोण?' असं हे चार प्रकारचं मैत्र. भजमान आणि सहज मित्र मिळणं हे भाग्यच.

आता महाभारताच्या काळात फेसबुक नव्हतं म्हणून. नाहीतर भीष्माचार्य यांनी फेबु. मित्र--- नाही नाही. 'फेबु. फ्रेन्ड' हा पाचवा प्रकार नक्कीच सांगितला असता. पण बरं झालं फेसबुक नव्हतं त्याकाळी. नाहीतर आधीच प्रचंड गुंतागुंत असलेलं हे महाकाव्य आणखी अजूनच अवघड झालं असतं. शिवाय भीष्माचार्यां सारख्या महारथीला सुद्धा मित्र कोण आणि शत्रू कोण हे ओळखणं कठीण झालं असतं. 

                असो. पण फेसबुक आणि इन्स्टाने ( मला येवढेच माहित आहेत ) मित्र आणि मैत्री यात प्रचंड उत्क्रांती घडवून आणली आहे. आता ती मित्र आणि मैत्री नसून 'फ्रेन्ड आणि फ्रेंडशिप' ही संकल्पना झालेली आहे. ही उत्क्रांती शारीरिक, मानसिक, वैचारिक, वैयक्तिक आणि सामाजिक स्तरावर झाली आहे. मुळात हा मैत्रीचा- नव्हे, फ्रेन्डशिपचा पाया 'विश्वचि माझे घर' या वैश्विक भूमिकेवर आणि विशाल मनोवृत्तीवर आधारित आहे. आयुष्यात ज्या व्यक्तिला कधी प्रत्यक्ष बघितलं नाही, जिच्या संबंधी काहीही माहिती नाही, जिचा अशा व्यक्तिला फ्रेंड म्हणून स्वीकारणं हे 'वसुधैव कुटुंबकम्' चं लक्षणच नाही काय? वय, लिंग, शिक्षण, आर्थिक परिस्थिती, भौगोलिक सीमा ,प्रतिष्ठा..... काहीही या फ्रेन्डशिप च्या आड येत नाही. सगळीकडे कसं फ्रेन्ड्ली वातावरण. ही फे.बु. फ्रेन्ड प्रजाती सध्या विलक्षण फोफावली आहे. कोविड विषाणू पेक्षा वेगाने 'व्हायरल' होणा-या या  प्रजातीनं समस्त जनतेला ग्रासलं आहे. या फ्रेन्डशिपची लागण झालेले फ्रेन्ड्स सदैव लाईक्स, अंगठे, बदाम, जीआयएफ देण्यात एकतर व्यस्त असतात नाहीतर स्वतःला आलेले मोजण्यात व्यस्त असतात. यात गुणवत्ते पेक्षा संख्येला जास्त महत्व असतं. चुकून एखाद्याने विरोधाची भाषा केलीच तर त्याला 'अनफ्रेन्ड ' करण्याचं वैशिष्ट्यही या उत्क्रांत फ्रेन्डशिप मध्ये आहे. किंबहुना एखाद्याला प्रसिध्दी च्या शिखरावर पोचवण्याची किंवा पायदळी तुडवण्याची क्षमता या उत्क्रांती मुळे निर्माण झाली आहे. प्रामाणिक प्रतिक्रिया ही कितीही कुचकट असो पण कौतुक, अभिनंदन, आनंद व्यक्त करण्याचा मनाचा मोठेपणा या प्रजातीत आवर्जून आढळतो. आता तर घराघरातल्या नातेवाईकांनीही  फ्रेन्डशिप स्वीकारली आहे ज्यामुळे नावडते नातेसंबंधही  दृढ झाले आहेत. शिवाय घरात एकाच ठिकाणी बसून (किंबहुना त्यामुळेच) ही फ्रेन्डशिप निभावता येत असल्याने वेळ, पैसा, यातायात यांची बचत आणि ऊर्जा, पर्यावरण यांचं संरक्षण या महत्वाच्या उपलब्धी या उत्क्रांति मुळे साध्य झाल्या आहेत . महत्वाचं म्हणजे प्रत्येक व्यक्ति मध्ये असलेल्या (मुळात नसलेल्या) कला गुणांच्या प्रदर्शनाची आवड या फ्रेंड्स प्रजातीत प्रामुख्याने आढळून येते. आणि मग यातून स्पर्धा, ईर्षा, मत्सर कुरघोडी हे गुण ? वाढीला लागले आहेत.

           पण असं असलं तरी अजूनही काही अति चिवट मित्रजातीने (फ्रेंड्स नाही)या उत्क्रांति  समोर शरणागती पत्करलेली नाही. आभासी दुनियेतील फ्रेन्ड्सच्या झंझावातात या जातीनं आपली पाळंमुळं जपून ठेवली आहेत.

कुपथ निवारि सुपंथ चलावा।

गुन प्रगटै अवगुनन्हि दुरावा॥

देत लेत मन संक न धरई।

बल अनुमान सदा हित करई॥

श्रीरामचरितमानस यातील किष्किंधा कांडात गोस्वामी तुलसीदास यांनी उत्तम मित्राचे वर्णन केले आहे. वाईट मार्गाने जाणा-या मित्राला योग्य दिशेने वळविणारा, त्यांचे गुण प्रगट करून अवगुण झाकणारा, नि:शंकपणे देणारा व घेणारा तसेच आपल्या कुवतीनुसार मित्राचे सदैव हित जपणारा --असा आदर्श मित्र असतो.

पौराणिक काळातली कृष्ण - सुदामा यांची मैत्री ही सत्ताधीश व सामान्य व्यक्ति मधील भेद मिटवणारी आहे.  शत्रूपक्षात असूनही राक्षसी त्रिजटेने  सीतेच्या पाठीशी उभी राहून, तिला आधार देऊन आपल्या मैत्रीचा एक आदर्श निर्माण  केला आहे . दुर्योधन- कर्णाच्या मैत्रीत कर्णाने  दुर्योधनाच्या आचरणाला नाही तर मैत्रीला प्राधान्य दिले . अकबर बिरबलाची मैत्री ही धर्माच्या भिंती पेक्षा अभेद्य होती.बाळ गंगाधर टिळक, लाला लजपतराय आणि बिपीन चंद्र पाल - अर्थातच' लाल बाल पाल' यांच्या राजकीय मैत्रीने ---( जी आज शोधूनही सापडत नाही ) घडवलेला इतिहास सगळ्यांनाच माहित आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचे मावळे यांच्यात मैत्रीपूर्ण संबंध होते जे स्वराज्य बांधणीसाठी आवश्यक असे अस्त्र होते. अशी इतिहासातील कितीतरी उदाहरणं आपल्याला आढळतील.

               शेवटी काय, आजच्या या अस्थिर, अस्वस्थ वर्तमानकाळात' मित्र' हा एक दिलासा, विसावा आहे तर वेगवान यांत्रिक युगात  एकाकी पडलेल्यांसाठी आभासी जगातले ' फ्रेंडस' हा एक विरंगुळा आहे, निराश मनस्थिती वरचा एक उपाय आहे.  तेव्हा' मित्र' असो की ' फ्रेन्ड्स ' या अनुक्रमे  अतूट आणि तात्पुरत्या नात्यातून आनंद, सकारात्मकता आणि रचनात्मक लाभ घेणं हे आपल्याच हातात आहे आणि हीच काळाची गरज आहे.

धर्मेच अर्थेच कामेच...( न) अतिचरामि???*

- सध्या तरी लग्नाचा विचार नाही . माझा पीएचडी चा प्रोजेक्ट .. अजून २ वर्षे चालणार आहे त्यानंतर लग्नाचं बघू.... ३२ वर्षाची मुलगी - नुकताच एका ...